Ter herinnering aan Kadri Mälk (1958-2023)

Kadri Mälk, Ave Maria, ring, 2018
Kadri Mälk, Ave Maria, ring, 2018
Kadri Mälk, Ave Maria, ring, 2018. Foto met dank aan Liesbeth den Besten©

door Liesbeth den Besten

Ter herinnering aan Kadri Mälk (1958-2023), een donker-romantische en spirituele ziel.

Het ultieme gevoel van geluk
“Je moet je leven zo leiden dat als je instort, iedereen denkt dat het is gebeurd vanwege het ultieme gevoel van geluk.” Deze zin staat op de website van HOP Gallerii in Tallinn, waar Kadri Mälk in september 2022 een tweedaagse installatie maakte. Het citaat, van tragi-komiek Ervin Abel, is mij bijgebleven sinds ik het tegenkwam op de eerste dag van 2023, de dag dat Kadri stierf.

Rijk en intens
Kadri leefde haar leven intens. Haar leven was vol en rijk aan emoties, vriendschappen, gebeurtenissen, werk, lesgeven, tentoonstellingen, publicaties, schrijven, sieraden verzamelen, plannen maken, en reizen; daarnaast ontving ze verschillende culturele onderscheidingen, zoals de Portugese Orde van Verdienste. De sieradenafdeling van de Estse Academie van Kunsten in Tallinn was haar liefde en leven. Ze gaf veel terwijl ze ook behoorlijk veeleisend was. Als ze iets wilde, gebeurde het zoals ze het wilde. Eind vorig jaar kon niemand haar ervan overtuigen dat het onverstandig was om met haar broze gezondheid zoveel reizen te ondernemen. Ze stortte in aan het einde van een tournee die haar aan een rolstoel gekluisterd naar Lissabon, Amsterdam, Padua en München bracht – het zou haar afscheidstournee worden. Hoewel Kadri al geruime tijd ernstig ziek was, was haar geest gevuld met plannen en hoop voor de toekomst, maar haar lichaam hield het niet meer vol. Laten we hopen dat ze het ultieme geluksgevoel vond tijdens het bezoeken van vrienden en tentoonstellingen in verschillende Europese steden.

Raadselachtig en bevlogen
Deze raadselachtige vrouw, afkomstig uit een klein Baltisch land (Estland heeft slechts 1,3 miljoen inwoners) aan de Noordoostelijke rand van Europa, was een buitengewone figuur in de Estse en internationale wereld van het hedendaagse sieraad. Ze was volkomen toegewijd aan haar artistieke werk, aan dat van haar studenten en aan haar school, waar ze eerder had gestudeerd bij professor Leili Kuldkepp. Halverwege de jaren negentig werd Kadri gevraagd om de functie van Kuldkepp over te nemen. Ze had haar studie edelsteenkunde in Finland net afgerond en was gaan werken in het vermaarde atelier van Bernd Munsteiner (bekend als expertise centrum van het edelsteen snijden) in Duitsland. Toch keerde ze in 1994 terug naar huis en nam de leiding van de sieradenafdeling over. In 1996 werd ze benoemd tot hoogleraar. Haar eigenzinnige werk en haar manier van lesgeven leidden tot een nieuwe opvatting van hedendaagse sieraden, ver verwijderd van de 20e-eeuwse Westerse ismes. Zonder dat ze het wilde, werd een Estse school geboren, mysterieus, poëtisch, verhalend, stil, sculpturaal en uniek. Maar Kadri zou zeggen dat de basis hiervoor al door haar leraar Kuldkepp was gelegd.

Rebel
Als jong meisje was Kadri rebels en een hippie. Als volwassene bleef ze een rebel die voor elke goede zaak vocht. Ze adopteerde zwart als haar lievelingskleur. Het is de overheersende kleur in haar werk, met vleugjes blauw, rood en violet, wat resulteert in een wat sombere, geladen sfeer. Samen met haar zwarte haar, mysterieuze stem en manier van praten, droevige blikken, gewaden en hoeden had ze een heksachtige uitstraling die de nuchtere rationalisten onder ons de stuipen op het lijf joeg. Haar reputatie als een duistere magische sibille, een spirituele natuur die tot het uiterste leefde, ging haar vooruit. Toen ik Kadri voor het eerst ontmoette, bijna 20 jaar geleden in Tallinn, voelde ik dat ze samenviel met de mythische, gotische, donkere sfeer van de stad. Toch bekende ze dat ze in wezen een meisje van het bos was, dat genoot van majestueuze bomen, paddenstoelen, en de wolven. Kadri was een romantisch en spiritueel wezen. “Ergens is er een groter plan. En we moeten erop vertrouwen”, schreef ze.[1]

Materialen met een ziel
Kadri vertrouwde op het onderbewustzijn en materialiteit. Ze wist dat materialen en sieraden een ziel hadden. Ze hoefde ze alleen maar beter te leren kennen, te luisteren naar wat ze haar te vertellen hadden. De fysieke eigenschappen van de materialen inspireerden haar, maar nog meer hun spirituele eigenschappen, zoals het bieden van bescherming en het geven van energie. Als ze mollenbont gebruikte, dacht ze aan het bijziende dier en zijn eigenaardigheden. Ze bekeek haar materialen met ontzag. Maar ze schuwde het gebruik van synthetische materialen zoals Cibatool niet. De kunstenaar en haar materialen waren gelijkwaardig. Ze legde ze niets op en vocht er niet mee. Elke keer weer vond ze de manier van bewerking die het materiaal nodig had, of het nu om stenen, git of mollenbont ging. Het maken van een sieraad was een delicate aangelegenheid. In een interview met Peeter Laurits legde Kadri uit: “Een nacht doorbrengen met een pas voltooid werk is heel verhelderend (…). Soms doe ik het ook met stenen, om ze beter te leren kennen. Het onderbewuste doorzoeken, zou ik kunnen zeggen.”[2] Kadri sliep niet veel. Het was niet ongebruikelijk voor haar om de hele nacht door te werken. Ze kon alleen in een langzaam tempo werken, zoals ze in hetzelfde interview uitlegde: “Als je iets haast, verlies je de kosmische perceptie. Dingen moeten kunnen gebeuren. Bij sommige werken heb ik het gevoel dat iemand op mijn schouder tikt en zegt ‘het is tijd…’ En kairos! – het fatale moment van herkenning, dat mag je niet voorbij laten gaan. Je zou de zeldzame kans op eigenheid en intrinsieke waarden in je leven kunnen verliezen.”[3] Ondanks deze bewuste aanpak was haar productie aanzienlijk.

Geladen kunstvorm
In haar huis lagen de kamers, tafels en planken vol met werk in ontwikkeling, losse fragmenten die op vellen papier waren samengevoegd met tekeningen, schetsen en kleine aanwijzingen of aantekeningen. Pennen, gereedschap en verf lagen ernaast. Ik herinner me dat ze de hele nacht door de kamers rommelde toen ik eens bij haar logeerde. De volgende ochtend wachtte me een ontbijt, kleine lekkernijen op bordjes naast onafgewerkte sieraden in verschillende stadia van wording. Alles was met veel zorg gedaan, mooi en uitnodigend. Het magische, esoterische en rituele waren allemaal onderdeel van Kadri’s dagelijkse leven en werk. Kadri beschouwde sieraden als de meest geladen kunstvorm vanwege de ingewikkelde verbinding met mensen. Eens stuurde Kadri me een broche met mijn naam en het woord ‘liefde’ erin gegraveerd. Het was een ruil voor een tekst die ze me had gevraagd te schrijven. Toen ik haar wat vragen stelde over het sieraad, was het antwoord van Kadri eerlijk en zinvol: “Het is gezegend. In de ware zin. ik deed (het) in de kerk waar ik werd gedoopt.” En ook dankzij haar andere uitspraak – “Alles wat je maakt is gemaakt van het materiaal van je eigen ziel” – was deze eenvoudige gekerfde en beschilderde broche van Cibatool plotseling geladen met betekenis. Er waren geen verdere vragen nodig.[4]

Mälk en magie
Kadri’s interviews zijn doordrenkt met woorden die uit de mond van iemand anders misschien vals zouden kunnen klinken: onderbewustzijn, ziel, spiritualiteit, kristallisatie, eenzaamheid, aarzeling, crisis, angst, intensiteit, mentale energie, alchemie, magie, het sublieme. Maar deze woorden vergezelden haar werk, en haar sieraden weerspiegelen veel van deze ideeën. Door met Kadri te praten en te corresponderen en haar sieraden en ideeën te bestuderen, ontdekte ik andere dimensies in sieraden.

Initiator van tentoonstellingen en publicaties
Kadri was de creatieve geest achter talloze tentoonstellingen en publicaties, die haar passie en eigenheid toonden. Daaronder een aantal die eruit springen: Nocturnus, Just Must (2008), Õhu Loss/Castle in the Air, Testament en Hunt. Nocturnus (2001) was een driedaags sieradenevenement dat was georganiseerd in een verlaten 19e-eeuws landhuis op het eiland Muhu. Het vestigde in één klap de internationale naam van de Estse sieradenwereld en van Kadri Mälk. Kadri slaagde erin 32 kunstenaars uit verschillende landen en continenten naar deze geïsoleerde plek te krijgen. Gedurende drie opeenvolgende avonden vanaf 9 uur ’s avonds vond een symposium plaats met muziek, lezingen en maaltijden in de duisternis onder de bomen bij de zee. Er zijn mensen die deelnamen en aanwezig waren, en mensen die er niet bij waren. Helaas behoor ik tot de laatste categorie. Toen ik 3 jaar later, in 2004, Tallinn voor het eerst bezocht als gastdocent, was iedereen nog steeds vol van deze gebeurtenis.

Gewoon zwart
Just Must (2008), wat “Gewoon zwart” betekent, was een internationale sieradententoonstelling in het Estlandse Historisch Museum in Tallinn. Het was Kadri’s bekentenis aan het zwart. Achtenvijftig internationale kunstenaars namen deel. Een prachtig ontworpen en gepresenteerd boek begeleidde de tentoonstelling. In de inleiding schreef Kadri: “Ik wil graag bekennen dat de redenen voor deze tentoonstelling en haar titel niet van mij komen, maar mij onvoorwaardelijk van bovenaf zijn gegeven. Uit de hemel.” En ook: “…het is duidelijk dat in de duisternis alle kleuren overeenkomen. Vlak voor zonsopgang is het het donkerst. Dit is wanneer de hoop verschijnt, zwart houdt een weerspiegeling in van die belofte.”[5]

Castle in the Air
Samen met Tanel Veenre, haar ‘academische zoon’ zoals ze hem noemde, maakte Kadri Õhuloss/Castle in the Air (2011), een boek over het gelijknamige collectief (dat sinds 1999 bestaat) met haar ‘bloedbroeders en -zusters’: Tanel Veenre, Piret Hirv, Eve Margus-Villems, Villu Plink, Kristiina Laurits (en enige tijd Katrin Sipelgas). Deze geestverwanten maakten samen veel tentoonstellingen, bijvoorbeeld in 2001 in Lissabon. Voor het boek nodigde Kadri ook andere mensen uit om te dromen door na te denken over de vraag “Wat betekent luchtkasteel voor jou?”. Dat leverde een fraaie collectie van foto’s, ideeën, en teksten op. Het boek was opnieuw een droom die uitkwam.

Testament en Hunt
Testament (2016) was Kadri’s openhartige boek over haar leven en werk. De titel deed het ergste vermoeden maar ze leefde nog en werkte intensief aan nieuw werk. Ze was inmiddels ook begonnen met het schilderen van orthodoxe iconen wat ze met veel toewijding deed. Haar laatste boek, Hunt (2020) had haar sieradencollectie tot onderwerp, en liet mensen zien die zij kende en die elk een stuk uit haar collectie droegen. In zekere zin is het boek ook een verzameling portretten van vrienden, collega’s, kunstenaars wier werk zij koesterde, schrijvers en al die anderen die een plaats in haar leven hadden.

Verbindende factor
Kadri hield ervan verbindingen tussen mensen tot stand te brengen. Het was dankzij haar consistente en inspirerende persoonlijkheid en de bijzonderheid van elk project, dat mensen graag met haar samenwerkten. Hierdoor kon ze ook sponsors vinden voor al haar projecten in binnen- en buitenland. Sinds 2003, toen Kadri voor een residency in Portugal verbleef, voelde ze een sterke emotionele band met dit Zuidwestelijke Europese land en zijn melancholieke sfeer. Ze raakte goed bevriend met Cristina Filipe (die toen hoofd van de sieradenafdeling van kunstacademie Ar.Co was). Samen initieerden zij een reeks uitwisselingen tussen studenten en docenten van Ar.Co in Lissabon, en de Estse Kunstacademie, en ook organiseerden ze tentoonstellingen in Tallinn en Lissabon.

In 2021 wijdde Kadri zich vanaf afstand aan Cold Sweat, een groot sieradenevenement in Lissabon dat georganiseerd werd door haar ‘donkere zuster’, Cristina Filipe en PIN (de Portugese vereniging van hedendaagse sieraden). Cold Sweat vond plaats in september 2021 en omvatte een symposium, tentoonstellingen en een publicatie. De naam van het evenement, beïnvloed door de pandemie, was afkomstig van Kadri. Helaas kon zij zelf door ziekte niet aanwezig zijn. Ze las haar bijdrage aan het symposium online voor. Haar steun voor het evenement en voor de Portugese sieradenwereld in het algemeen is enorm geweest. Op 5 november 2022 was Kadri in Lissabon aanwezig om het boek Suor frio / Cold Sweat, 1st Lisbon Contemporary Jewellery Biennial, waaraan zo lang gewerkt was, te presenteren. Ze zag er broos uit, maar ze was er.

Kadri goes Green
Haar laatste tentoonstelling Kadri goes Green, in Tallinn in september 2022, betekende een enorme inspanning en toonde een ware explosie van creativiteit. Twee dagen lang veranderde Kadri de galerieruimte in een woonkamer, die uit verschillende delen bestond: een keuken, kantoor, bibliotheek en een esoterische hoek. Kasten langs de muren waren gevuld met boeken, persoonlijke voorwerpen, memorabilia, foto’s, kaarten, sieraden, uitpuilende tassen en zelfs gedragen schoenen. Een gedekte tafel stond vol met lekkernijen en drankjes (Kadri zorgde altijd goed voor haar gasten). Haar eigen sieraden en tekeningen, vermengd met sieraden van leerlingen en kunstvrienden uit haar privécollectie, hingen aan de muren. De installatie maakte deel uit van het satellietprogramma van het VII Tallinn Design Festival, Green Being: WTF? Hergebruik was een motief in Kadri’s werk, maar niet het belangrijkste. De objecten die ze in haar werk gebruikte waren soms persoonlijk, zoals de bontjas van haar grootmoeder, maar ook gebruikte ze gevonden voorwerpen, zoals een antiek vismes, antieke lapjes borduurwerk en kant, spiraalveren of antieke ornamenten. De installatie Kadri goes Green, waarvoor zij haar eigen spullen naar de galerie verplaatste waardoor ze haar dagelijkse en persoonlijke voorwerpen en een intieme sfeer omvormde tot een kunstwerk, was het ultieme statement van hergebruik.

Wij kunnen Kadri Mälk niet dankbaar genoeg zijn voor alles wat zij voor de Estse en internationale sieradenwereld heeft gedaan. Als persoon maakte ze een blijvende indruk op iedereen die ze ontmoette. Als kunstenaar, professor en organisator laat zij een erfenis na die te groot lijkt voor een relatief kort mensenleven.

[1] Kadri Mälk, Just Must, International Jewellery Art Exhibition, (Stuttgart: Arnoldsche, 2008) p. 184.

[2] S. Koosel (ed), 20 Years of Estonian Art, (Tallinn: Estonian Institute, 2018) p. 129.

[3] Ibid, p. 129

[4] Kadri Mälk, in an e-mail, November 26, 2018.

[5] Mälk, Just Must, p. 8.

Links
• Wikidata

Donaties
Deze website heeft geen commercieel doel en is op persoonlijk initiatief, onafhankelijk en geheel op vrijwillige basis met minimale middelen tot stand gekomen. Wilt u dat steunen met een gift? Dat kan! U kunt uw bijdrage overmaken naar: NL27 TRIO 0781 5140 02 ten name van E. Doornbusch te Amsterdam onder vermelding van hedendaagse sieraden, ook kunt u doneren via paypal.me/hedendaagsesieraden. Giften zullen worden aangewend voor onderhoud en verbetering van de website.

Duurzaam verwijzen naar deze pagina? Gebruik dan deze link: https://hedendaagsesieraden.nl/2023/01/19/ter-herinnering-aan-kadri-malk-1958-2023/

 

Geef een reactie