Over de maatschappelijke relevantie van sieraden

Paul Derrez, Bleeding Heart, halssieraad, 1996. Foto Paul Derrez, zilver, acrylaat, rubber. Foto Rob Bohle
Paul Derrez, Bleeding Heart, halssieraad, 1996. Foto Paul Derrez, zilver, acrylaat, rubber
Paul Derrez, Bleeding Heart, halssieraad, 1996. Foto met dank aan Paul Derrez, Rob Bohle©

Door Paul Derrez

Een sieraad vertelt iets over de persoon die het draagt en wordt geïnterpreteerd door de persoon die het waarneemt. Zoals dat ook bij kleding, haardracht, make-up, tattoos en fillers het geval is.

Als ik een dikke zilveren ketting draag, zal niemand daarvan opkijken: Paul houdt van een stoere uitstraling! Maar draag ik als man een parelketting, dan wordt dat niet noodzakelijkerwijs als ironisch commentaar op status en gender-clichés begrepen. Met sieraden kun je een spel spelen!

Aanbod en gebruik: stereotype of uniek
Overal zijn sieraden te koop. Van massaal geproduceerde en stereotype tot kleinschalig en specifiek vervaardigde stukken. Als sieradenmaker opereer je in dit enorm brede spectrum meestal aan de kleinschalige en specifieke kant. Onafhankelijk van industriële productie- en marketingprocessen maak je werk dat vanuit atelier, winkel of galerie bij de klant terecht komt. Het handschrift van de maker en uniciteit worden dan vaak als belangrijke kwaliteiten gezien.

Bling bling
Sieraden worden vervaardigd voor diverse publieksgroepen. Voor wie van bling bling houdt zijn er expressieve sieraden in echt goud en edelstenen, of in materialen die deze edele materialen imiteren. Chique juweliershuizen creëren prestige en waarde door het gebruik van kostbare materialen en de inzet van hun logo, ook vaak letterlijk in het ontwerp zelf. Kledingketens bieden goedkope sieraden aan als accessoires voor hun kleding voor alledag. Sieraden gemaakt door kunstenaars, de laatste jaren ook wel auteurssieraden genoemd, spreken weer een andere publieksgroep aan: mensen die een signatuur, een statement, een betekenis of een verhaal achter een sieraad waarderen en er geld voor over hebben, soms veel geld. Zoals in de kunsthandel is daarbij zowel de reputatie van de plek van aanschaf alsook dat van de maker en de plaats van het betreffende werk in zijn/haar oeuvre, van belang.

Democratisering van het sieraad
In de loop der jaren heb ik bij het leiden van Galerie Ra (1976-2019) accenten in sieraden zien verschuiven en veranderen. Eerst op nationaal niveau, maar al gauw internationaal. In de jaren zestig en zeventig lag de aandacht van de makers met name in Nederland sterk bij vorm- en materiaal- onderzoek, en de daarbij behorende technieken. Ook werd multipliceren door middel van semi-industriële technieken en gebruik van onedele materialen belangrijk gevonden omdat dit zou leiden tot lagere verkoopprijzen en een grotere verspreiding. Deze democratisering van het sieraad was een sociale en emancipatorische beweging geïnitieerd door de makers, maar nauw verbonden met soortgelijke ontwikkelingen in andere sectoren van de maatschappij. Het idee ontstond dat alles een sieraad zou kunnen zijn, en slechts de intentie, de creativiteit en het draagplezier telt, samengevat onder de term the new jewellery. Deze democratisering sloeg met name aan bij mensen werkzaam in de educatieve en de creatieve sector. Nu konden ook onderwijzers en grafisch ontwerpers innovatieve ontwerpen aanschaffen! De tentoonstelling Jewellery Redefined in 1982, waarin ook nog sporen van de punkbeweging waren te onderkennen, betekende zowel het hoogtepunt als het einde van deze ontwikkeling.

Na het experiment
Na alle experimenten met vorm, materiaal, techniek en formaat, leken alle stereotypen en taboes doorbroken en weggeveegd. Behalve milieu- en gender-kwesties, die toen nog nauwelijks aan de orde werden gesteld. Vervolgens werd ook het nieuw ontstane taboe op uniciteit en kostbaarheid ontmanteld. Sieraden mochten weer shinen en exclusief en prestigieus zijn. Verfijnde en arbeidsintensieve technieken, kostbare materialen, luxe uitstraling, hoge prijzen, het mocht in de late jaren tachtig en in de jaren negentig weer allemaal. Zo ontstonden meer en meer auteurssieraden in het hogere segment, gemaakt voor en gekocht door een meer kapitaalkrachtige burgerij zoals medisch specialisten en architecten. Verwonderd was ik toen een klant mij luchtigjes vertelde de maandelijkse AOW aan sieraden te kunnen spenderen… De internationalisering door middel van internet en hoogwaardige beurspresentaties zorgden voor het aantreden van extreem rijke Amerikaanse verzamelaars. Dit fenomeen is de sieradenwereld, qua productie en distributie, de laatste jaren behoorlijk gaan domineren.

Hoogstandjes voor de rijken der aarde
In de kunsthistorische benadering ligt de nadruk vaak op het kostbare sieraad, in een context van macht, geld, aanzien en prestige. Musea trokken drommen bezoekers die de schatten uit voorbije tijdperken kwamen bewonderen: Goud der Thraciërs (1984), Schatten van de tsaar (1995)… Hoogstandjes, ooit gecreëerd voor de rijken der aarde. De focus op intrinsieke waarde zien wij nog steeds in tv-programma’s als Tussen Kunst en Kitsch.

Punkers, hippies en hiphoppers
Maar meer en meer is er ook aandacht voor andere aspecten dan pracht en praal. Vanuit etnografie, antropologie en cultuurgeschiedenis is er al langer aandacht voor de betekenis van objecten in hun sociale en culturele context. Als wij met deze invalshoek naar de geschiedenis van sieraden kijken komen wij ook uit bij wat ‘gewone’ mensen droegen en dragen, zoals: scapulieren en medailles, buttons en badges, bij rouwsieraden en souvenirs. Wat de hippies droegen, de punkers en de hiphoppers. Zo is het dragen van kettingen aan de broekriem, ooit om praktische redenen ingezet om de portemonnee tegen zakkenrollers te beschermen, net zoals historische chatelaines en horlogekettingen steeds verder opgeschoven van functionaliteit naar versiering. Vooral bij mannen is dit al jarenlang een opvallend fenomeen.

Maatschappelijk aspect
Als kind van de jaren zeventig, met een jaren zestig bewustwording, gaat het maatschappelijk aspect, zowel qua intentie als in de werking, mij erg aan. Daar kwamen in Galerie Ra tentoonstellingen uit voort met thema’s als: kindersieraden, bloemensieraden, ideële sieraden/buttons, maskers en erotic toys for girls and boys. Natuurlijk kan ook ik inventieve ideeën, fraaie vormen, spannende composities, prachtige structuren, mooi ambacht en rijk materiaal erg waarderen. Maar waarom, hoe en wanneer bepaalde sieraden worden gemaakt en gedragen, vond en vind ik minstens zo interessant.

Eigen werk
Ik realiseer mij steeds meer dat de maatschappelijke/maatschappijkritische component ook een rode lijn is in mijn eigen oeuvre. Gender, religie, en milieu zijn issues die ik van tijd tot tijd aansnijd. Soms indirect, als aandachtspunt of als vraag. Soms expliciet en als felle kritiek.

In 1974 maakte ik op de Vakschool Schoonhoven een broche, die ik later pas ben gaan benoemen als de Uit de Kast/Out of the Closet broche. Pas later realiseerde ik mij namelijk dat deze broche het uit de kast komen letterlijk verbeeldde. In 1975 maakte ik de ringensets Huisje Boompje Beestje, een burgermans ideaal bevragend. In 1994 ontstond een collectie hangers over gender stereotypen, met plagende titels als Dick, Cross en Face. Ook de recente Real Men broches en halssieraden kregen een ironische titel. De Cry-Cry en Bleeding Heart hangers uit 1995 en 1996 verwijzen op een meer intieme manier naar slachtoffers van de Aids epidemie, net zoals de herinnerings-ketting die ik toen maakte en die nu is opgenomen in de collectie van het Rijksmuseum (BK-2021-13). De Pill-Roulette broches uit 2003 stelden vragen over de grenzen tussen verantwoord en onverantwoord pilgebruik. Commentaar en kritiek op religie of op de rol van de kerk speelden bij de dolk In Gods Naam (2003) en de Condoom Monstrans (2005). De colliers Molos en Vullos die ik in 2003 maakte van op een Grieks strand gevonden plastic, kaartten milieuproblematiek aan. In 2020, tijdens de corona-pandemie, deed ik mee aan het Hand medal project waarbij wereldwijd sieradenmakers belangeloos handjes maakten waarmee mensen werkzaam in de zorg werden onderscheiden.

Momenten in de tijd
Ik vind het mooi als werk verwijst naar een maatschappelijk thema of problematiek, en daarnaast een verbinding heeft met de tijd van ontstaan. De full focus op mijn eigen werk na het sluiten van Galerie Ra heeft dit besef van relevantie en actualiteit geactiveerd. Dat heeft in 2021 geleid tot het Pride Power project waarbij drie typen regenboog-kettingen seriematig werden geproduceerd en op voorbijgangers op straat gefotografeerd. Het geheel is vastgelegd in een publicatie. De revenuen gingen naar een goed doel. Met deze ervaring, ook qua productie en organisatie, zette ik in 2022 het Chain for Ukraine project op. Hierbij gingen de revenuen rechtstreeks naar het goede doel en was dit project ook daardoor efficiënter en lucratiever. Ofschoon deze projecten op zichzelf succesvol waren, kun je je afvragen hoe maatschappelijk relevant ze echt waren, of waren ze ter meerdere eer en glorie van de initiator?

Actualiteit
Op dit moment vind ik actualiteit en relevantie ingewikkelde materie. Nog nooit heb ik de actualiteit zo negatief ervaren: oorlog, milieuschade, honger, armoede. Overal aanwezig en schijnbaar onoplosbaar. En hoe verhouden deze problematieken zich tot professie en levensdoel? Wat kun je doen? Ik zag dezer dagen in het Rijksmuseum fabelachtige lakwerkdozen, gemaakt in het Japan van 1943, dus parallel aan de gruwelen die Japan toen in Azië aanrichtte. Terwijl nu op enkele uren afstand in Europa bommen alles verwoesten, vieren wij in Amsterdam massaal Pride.

Powerplay
Is het genoeg om gewoon mooie dingen te creëren en daarmee jezelf en andere mensen blij te maken? Daarmee geld te verdienen waarbij misschien wat overschiet voor een donatie aan een goed doel? Of directe support-acties opzetten als druppels op een gloeiende plaat? Of moet ik ophouden dingen te maken en gaan bidden in een klooster? Of mij aansluiten bij Extinction Rebellion?

Bibliografie
Doornbusch, E. (5 november 2021) Overzicht gastcolumns eerste jubileum 2021. hedendaagsesieraden.nl.

Links
• Wikidata

Donaties
Deze website heeft geen commercieel doel en is op persoonlijk initiatief, onafhankelijk en geheel op vrijwillige basis met minimale middelen tot stand gekomen. Wilt u dat steunen met een gift? Dat kan! U kunt uw bijdrage overmaken naar: NL27 TRIO 0781 5140 02 ten name van E. Doornbusch te Amsterdam onder vermelding van hedendaagse sieraden, ook kunt u doneren via paypal.me/hedendaagsesieraden. Giften zullen worden aangewend voor onderhoud en verbetering van de website.

Duurzaam verwijzen naar deze pagina? Gebruik dan deze link: https://hedendaagsesieraden.nl/2022/08/30/over-de-maatschappelijke-relevantie-van-sieraden/

Geef een reactie