Middeleeuwse gebedsnoten

Atelier Adam Dircksz, Gebedsnoot met reliëfs van de Geboorte van Christus en de Aanbidding der Koningen, circa 1500-1530. Collectie Rijksmuseum, BK-2010-16-1, buxushout, zilver, goud
Atelier Adam Dircksz, gebedsnoot met reliëfs van de Geboorte van Christus en de Aanbidding der Koningen, circa 1500-1530. Collectie Rijksmuseum, BK-2010-16-1, buxushout, zilver, goud
Atelier Adam Dircksz, Gebedsnoot met reliëfs van de Geboorte van Christus en de Aanbidding der Koningen, circa 1500-1530. Collectie Rijksmuseum, BK-2010-16-1. Foto met dank aan Rijksmuseum, publiek domein

Door Esther Bruggink

Middeleeuwse gebedsnoten

Als je een object ziet uit de Europese Christelijke Middeleeuwen dat aan de buitenkant is opengewerkt als kant zodat een rooster ontstaat waar je gedeeltelijk doorheen kunt kijken, zit er meestal iets heel belangrijks in. Vaak gaat het dan om een reliekhouder en herbergt het object bijvoorbeeld een stukje bot van een heilige. De vorm van het object heeft vaak te maken met het lichaamsdeel wat er in zit; vingerkootjes in een hand of een stukje schedel in een hoofd. Sommige heiligen moeten vele handen gehad hebben, daar zo vele vingerkootjes verspreid over verschillende kerken te vinden zijn. Fascinerend vind ik, dat de katholieke kunst zo dichtbij de kunst van veel kleinschaligere etnografische kunst staat.

In veel kleinschalige culturen verspreid over de wereld is, voorouderverering een heel belangrijke godsdienst, die gepaard gaat met veel omvattende rituelen. Bij de Asmat in Papua New Guinea bijvoorbeeld werden de schedels van voorouders bewaard en verwerkt in sculpturen om te vereren. Maar ook hier in het katholieke Europa werden stukjes schedel bewaard en in een sculptuur gestopt. Weliswaar niet de schedel van je eigen grootvader, maar in een schaalvergroting, die van een soort mythologische grootvader; namelijk iemand die door de katholieke kerk als heilig verklaard was. Dat heilig verklaren door de katholieke kerk noem ik een mythe. Door mythevorming kon een zeer grote groep mensen worden bereikt, die allen in deze mythe geloofden. De heiligen werden vereerd en men voelde zich gesterkt door hun geestelijke aanwezigheid.

Neem de prachtig gedetailleerd bewerkte reliekhouder-buste van, de heilig verklaarde, bisschop Frederik, uit het Rijksmuseum, BK-NM-11450: de mijter is opengewerkt als een rooster van kant waar je doorheen kunt kijken en binnen in het hoofd zat ooit een echt stukje van Frederiks’ schedel. De buste werd door de stad Utrecht gebruikt om bedevaartsoord te zijn en pelgrims naar de stad te lokken.

Het belangrijke wat binnen in zo’n opengewerkte buitenvorm zit kan ook de mythe zelf zijn, het idee of het verhaal van iets heel belangrijks in plaats van een tastbaar lichaamsdeel. Dit is zo in het geval van de middeleeuwse gebedsnoten. Toen ik deze kleine sculpturen na de heropening van het hoofdgebouw in 2013 in het Rijksmuseum zag, was ik gelijk verwonderd. Later zag ik er nog meer, in de tentoonstelling Small Wonders in 2017 in het Rijksmuseum.

Laat ik deze gebedsnoot, BK-2010-16-1, uit de collectie van het Rijksmuseum als voorbeeld nemen. Zo liefdevol hoe het verhaal over Jezus, wat voor de eigenaar van deze gebedsnoot ongetwijfeld heel belangrijk moet zijn geweest, gevat is in die minuscuul kleine gebedsnoot. Zo zorgzaam, hoe het verhaal gekoesterd en beschermd wordt door een omhulsel. Het geheel is zo klein dat je het gemakkelijk bij je kunt dragen. De vergelijking met een talisman ligt voor de hand. Je kunt je overal, waar je ook bent, even afzonderen in privé devotie en je concentreren op de betekenis van het verhaal dat in deze gebedsnoot is gevat. Minuscuul kleine houten figuurtjes vertellen het verhaal, van in dit geval de Geboorte van Jezus in de bovenste halve bol en de Aanbidding der Koningen in de onderste halve bol. Als je goed kijkt, zie je boven in de halve bollen een luikje wat open kan. Je ziet heel subtiel de lijntjes van de omtrek van het luikje. De beeldhouwer Adam Dircks (atelier van) kon zo de figuren los in de ruimte vervaardigen en ze daarna via dat luikje achter de andere figuren plaatsen. Anders is het ook niet te doen, zulke driedimensionale figuren achter elkaar te vervaardigen. Gelukkig was er ook al zo iets als een loep in de 16e eeuw.

De afbeeldingen zijn aandoenlijk omdat ze zo klein zijn en dat charmeert al snel, maar dit is niet wat mij het meest fascineert aan deze gebedsnoten. Het meest fascinerend vind ik het feit dat je iets wat heel belangrijk voor je is wil koesteren en bij je dragen. Een gedachte of levensvisie die je ter herinnering met je mee draagt. Op belangrijke momenten en momenten van twijfel herinnert het je aan datgene wat je op heldere momenten bedacht als belangrijk in je leven. Datgene omsluit en ontsluit zich op bijzondere wijze. De manier waarop de gebedsnoten dicht- en opengevouwen kunnen worden zijn soms zeer ingenieus. In sommige gevallen is het met opzet een beetje moeilijk, hoe de verschillende onderdelen precies als een puzzel in elkaar kunnen passen. Je moet aandacht hebben om bij de sacrale boodschap binnenin te komen. En die is zo klein weergegeven dat je daar ook je best voor moet doen om te focussen. Door die focus die nodig is om alles goed te zien word je even uit de banale werkelijkheid om je heen gehaald en volledig in die kleine wereld gezogen. Voor je het weet vergeet je al dagdromend de tijd en beland je in verstilde meditatie.

Esther Bruggink, beeldend kunstenaar, museumdocent en rondleider bij het Rijksmuseum

http://www.estherbruggink.nl/

Esther Bruggink op Wikipedia

Bibliografie
Doornbusch, E. (5 november 2021) Overzicht gastcolumns eerste jubileum 2021. hedendaagsesieraden.nl.

Links
• Wikidata

Donaties
Deze website heeft geen commercieel doel en is op persoonlijk initiatief, onafhankelijk en geheel op vrijwillige basis met minimale middelen tot stand gekomen. Wilt u dat steunen met een gift? Dat kan! U kunt uw bijdrage overmaken naar: NL27 TRIO 0781 5140 02 ten name van E. Doornbusch te Amsterdam onder vermelding van hedendaagse sieraden, ook kunt u doneren via paypal.me/hedendaagsesieraden. Giften zullen worden aangewend voor onderhoud en verbetering van de website.

Duurzaam verwijzen naar deze pagina? Gebruik dan deze link: https://hedendaagsesieraden.nl/2022/01/02/middeleeuwse-gebedsnoten/

Geef een reactie