Fer de Berlin

Oorsieraden, circa 1825. Collectie Rijksmuseum, BK-1967-61, CC0
Oorsieraden, circa 1825. Collectie Rijksmuseum, BK-1967-61, CC0
Oorsieraden, circa 1825. Collectie Rijksmuseum, BK-1967-61, CC0

Fer de Berlin is de aanduiding van een materiaal (gietijzer) dat tijdens de Napoleontische oorlogen werd gebruikt voor onder meer de vervaardiging van sieraden. Omdat de belangrijkste fabriek van fer de Berlin in Berlijn (Duitsland) was gevestigd wordt ook wel gesproken van Berliner Eisenguẞ.

Geschiedenis
Tijdens de industrialisatie aan het einde van de achttiende eeuw ontstonden in Europa ijzergieterijen. In 1804 begon de Koninklijke ijzergieterij in Berlijn (Duitsland) sieraden te produceren. Omdat Europa als gevolg van de vele oorlogen steeds minder rijk werd nam de vraag naar minder kostbare sieraden toe en zo kwam aan het begin van de negentiende eeuw de productie van sieraden van gietijzer tot volle bloei.

Volgens overlevering was het Prinses Marianne van Pruisen (1810-1883) die zei Gold gab ich für Eisen. Vaderlandslievende mensen schonken hun edele metalen aan de staat om de oorlogskas te spekken en kregen daarvoor in ruil een sieraad van gietijzer. Sieraden van gietijzer kwamen mede daardoor in de mode. Er werden verschillende modellen uitgedeeld en er zijn teksten op geplaatst als het voornoemde Gold gab ich für Eisen maar ook Eingetauscht zum Wohl des Vaterlandes. Sieraden van fer de Berlin stonden symbool voor deugdzaamheid en spaarzaamheid.

Bij de Duitse grondstoffeninzameling Eisen statt Gold in 1813 om de bevrijdingsoorlog mee te financieren werden door de bevolking 160.000 ringen van goud ingeleverd. In 1816 werd de inzamelingsactie herhaald en kregen de mensen er een ring van ijzer voor in de plaats. Daarop stond Gold zu Wehr, Eisen zur Ehr. Ook sieraden van gietijzer met daarop de in 1810 jong gestorven koningin Louise van Mecklenburg-Strelitz (1776-1810) waren populair. Daarnaast werden vele militaire onderscheidingen uitgevoerd in gietijzer, onder andere naar ontwerp van Karl Friedrich Schinkel (1781-1841).

De vroege Duitse ontwerpen voor sieraden van gietijzer waren als gevolg van nieuw nationaal bewustzijn tijdens en na de Napoleontische oorlogen waarbij de Middeleeuwen als belangrijke cultuurperiode werden gezien meestal gotiserend qua vormentaal, vaak in combinatie met classicistische elementen en Biedermeier. In de tweede helft van de negentiende eeuw raakten sieraden van fer de Berlin steeds meer uit de mode. De belangstelling voor en de beschikbaarheid van kostbaardere materialen was toegenomen.

Op een zelfde wijze werden in Duitsland tijdens de Eerste Wereldoorlog gouden trouwringen ingezameld. Vaak dragen de sieraden van gietijzer de naam van de directeur van de fabriek, zoals Devarenne, Johann Conrad Geiss, Hossauer, Lehmann of Edward Schott. Aan de hand van deze namen zijn de overgeleverde sieraden goed te dateren.

Geiss uit Offenbach overigens stapte in de tijd van schaarste tijdens de bezetting door Napoleon over van de productie van sieraden van goud naar sieraden van gietijzer.

Met was en zeer fijn zand werden de mallen voor de sieraden gemaakt waarin vervolgens ijzer werd gegoten. Soms bestaan de sieraden uit met ringen aaneengeregen onderdelen. Te denken valt aan armbanden en halssieraden. Ook zijn afzonderlijke delen als zelfstandig sieraad verwerkt, bijvoorbeeld als broche of hanger. De sieraden van gietijzer werden met de hand afgewerkt en zwart gelakt, onder meer om oxidatie te voorkomen. Daarnaast werden ook sieraden vervaardigd van uit gietijzer getrokken draad.

Sieraden van gietijzer werden geproduceerd in onder andere Berlijn (Duitsland), Gleiwitz (Duitsland, nu Gliwice in Polen) Sayn (Bendorf, Duitsland) en Trier (Duitsland). Later werden ze ook in het Verenigd Koninkrijk gemaakt, waar de sieraden vanaf circa 1813 in zwang kwamen onder de naam Berlin iron. In Frankrijk werden de sieraden pas vanaf 1828 geproduceerd.

Later werden sieraden van gietijzer ook als rouwsieraden gedragen. In de loop van de negentiende eeuw nam de populariteit van Fer de Berlin af, al exposeerden de Duitse firma’s Devarenne en Edward Schott nog sieraden van gietijzer op de eerste Wereldtentoonstelling te Londen (Verenigd Koninkrijk) in 1851.

Sieraden van gietijzer zijn kwetsbaar en lastig te repareren. Omdat gietijzer van zichzelf niet waardevol is zijn (beschadigde) sieraden daarom vaak weggegooid. Ook werden de sieraden weggedaan omdat ze niet langer in de mode waren.

Vervaardigers van sieraden van fer de Berlin (selectie)
Siméon Pierre Devarenne (1789-1859)
Johann Conrad Geiss (1771-1846)
Philipp Conrad Moritz Geiss (1805-1875)
Joseph Glanz (1795-1866)
Horzowitz-Komorau
Hossauer
August Ferdinand Lehmann (1806-)
Edward Schott

Fer de Berlin in openbare collecties (selectie)
Grassimuseum, Leipzig (Duitsland)
Hermitage, Sint-Petersburg (Rusland)
Musée Le Secq des Tournelles, Rouen (Frankrijk)
Österreichisches Museum für Schlösser, Schlüssel, Kästchen, Kassetten und Eisenkustguss, Graz (Oostenrijk)
Rijksmuseum Amsterdam, Amsterdam (Nederland)
Schmuckmuseum Pforzheim, Pforzheim (Duitsland)

Fer de Berlin in particuliere collecties (selectie)
Hans Schell

Tentoonstellingen (selectie)
2003 – Eisenkunstguss aus der Hans Schell Collection Graz, Deutsches Schloss- und Beschlägemuseum, Velbert (Duitsland)
2019 – Juwelen! Schitteren aan het Russische hof, Hermitage, Amsterdam (Nederland)

Bibliografie (selectie)
Bijl, A. (2019) Juwelen! Schitteren aan het Russische hof. Zwolle: WBooks. ISBN 9078653809
Langer, H. en Pall, M. (2003) Schmuck und andere Kostbarkeiten aus Eisenkunstguss. Graz: Hans Schell Collection. ISBN 3926133538

Links
Wikidata

Donaties
Deze website heeft geen commercieel doel en is op persoonlijk initiatief, onafhankelijk en geheel op vrijwillige basis met minimale middelen tot stand gekomen. Wilt u dat steunen met een gift? Dat kan! U kunt uw bijdrage overmaken naar: NL27 TRIO 0781 5140 02 ten name van E. Doornbusch te Amsterdam onder vermelding van hedendaagse sieraden. Giften zullen worden aangewend voor onderhoud en verbetering van de website.

Duurzaam verwijzen naar deze pagina? Gebruik dan deze link: https://hedendaagsesieraden.nl/2019/10/25/fer-de-berlin/

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.